Vệt trắng xám bám quanh mép nước, nhám tay, chà không ra — đó là cặn canxi. Có hai loại, trông gần giống nhau nhưng cách xử lý khác hẳn. Chọn sai cách là vừa mất công vừa có thể làm hỏng bề mặt hồ.
Phân biệt: một giọt axit là biết
| Cặn carbonat | Cặn silicat | |
|---|---|---|
| Hình dạng | Vảy trắng, hơi xốp, dễ bong thành mảng | Lớp trắng xám đục, cứng, bám đều và phẳng |
| Phép thử | Nhỏ một giọt axit loãng lên vết: sủi bọt | Nhỏ axit: không sủi bọt |
| Độ khó | Xử lý được tại chỗ | Khó hơn nhiều, thường phải xử lý cơ học chuyên dụng |
| Hay gặp ở | Mép nước, miệng skimmer, bậc, quanh đầu phun | Bề mặt đá ốp, khu vực có nước chảy liên tục như thác tràn |
Làm phép thử ở một góc khuất trước, không làm giữa thành hồ nơi dễ thấy.
Vì sao cặn hình thành
Nước hồ bơi luôn có canxi hoà tan. Cặn xuất hiện khi nước không còn giữ nổi lượng canxi đó ở dạng hoà tan, và nó kết tủa bám lên bề mặt. Bốn yếu tố đẩy nước về trạng thái đó:
- Độ cứng canxi cao — thường do nguồn nước cấp của khu vực, hoặc do dùng loại hoá chất có chứa canxi trong thời gian dài
- pH cao kéo dài — đây là yếu tố thường gặp nhất và cũng dễ sửa nhất
- Độ kiềm tổng cao
- Bay hơi — nước bay đi, khoáng chất ở lại. Hồ ngoài trời ở Việt Nam bay hơi quanh năm, nên nồng độ khoáng tăng dần theo thời gian nếu không theo dõi
Điểm quan trọng: ba yếu tố đầu đều đo được và chỉnh được. Cặn canxi gần như luôn là hệ quả của việc không ai theo dõi chuỗi số liệu trong nhiều tháng.
Xử lý
Cặn carbonat
- Đo và đưa pH, độ kiềm về khoảng chuẩn trước. Làm sạch mà không sửa nguyên nhân thì vài tháng sau cặn quay lại y nguyên
- Xử lý tại chỗ bằng sản phẩm tẩy cặn chuyên dụng cho hồ bơi, theo đúng hướng dẫn của sản phẩm
- Thử ở góc khuất trước — gạch mosaic, đá tự nhiên và vữa mạch phản ứng khác nhau với chất tẩy. Đá vôi và một số loại đá tự nhiên có thể bị ăn mòn
- Với vết mỏng, dùng miếng chà phù hợp với bề mặt. Không dùng vật cứng hơn bề mặt hồ — vết xước sau đó giữ bẩn và giữ tảo, đổi một vấn đề lấy một vấn đề khác
Cặn silicat
Loại này không tan trong axit, nên đổ thêm chất tẩy không giải quyết được gì ngoài việc làm hỏng mạch và bề mặt quanh đó.
Xử lý thường phải bằng phương pháp cơ học chuyên dụng, làm khi hồ đã xả cạn, và cần người có kinh nghiệm với đúng loại vật liệu hoàn thiện của hồ. Đây là hạng mục nên để đơn vị chuyên môn làm — chi phí sửa một bề mặt bị mài hỏng cao hơn nhiều chi phí xử lý đúng cách ngay từ đầu.
Chặn nguyên nhân
| Việc | Tần suất |
|---|---|
| Đo pH và độ kiềm, giữ trong khoảng vận hành | Theo lịch bảo trì, không đợi tới khi nhìn thấy cặn |
| Đo độ cứng canxi | Định kỳ, và mỗi khi bù một lượng nước lớn |
| Kiểm tra nguồn nước cấp bù | Một lần, để biết mình đang bù vào hồ loại nước nào |
| Chải mép nước | Mỗi lần bảo trì — cặn mỏng chà ra dễ, cặn dày thì không |
Riêng với hồ có gia nhiệt, cần chú ý hơn: nước nóng đẩy nhanh quá trình kết tủa, và cặn bám vào bộ trao đổi nhiệt làm giảm hiệu suất mà không ai nhìn thấy — chỉ thấy hoá đơn điện tăng dần.
Cặn là chỉ dấu, không chỉ là vết bẩn
Một hồ bắt đầu đóng cặn đang nói rằng nước đã lệch chuẩn trong một thời gian dài. Cặn chỉ là phần nhìn thấy được. Phần không nhìn thấy diễn ra song song:
- Cặn bám trong lòng đường ống làm giảm tiết diện, tăng tổn thất áp, bơm phải làm việc nặng hơn
- Cặn trong bình lọc làm giảm hiệu quả lọc và khiến vật liệu lọc hết tuổi thọ sớm
- Cặn trên bộ trao đổi nhiệt của thiết bị gia nhiệt làm tiêu hao điện tăng
Vì vậy khi phát hiện cặn ở thành hồ, việc nên làm không chỉ là chà sạch chỗ đó, mà là kiểm tra lại áp suất bình lọc và lưu lượng thực — xem hệ thống đã bị ảnh hưởng tới mức nào. Cách đọc hai chỉ số đó có trong bài Rửa ngược bình lọc: khi nào, bao lâu và ba sai lầm phổ biến.
Hồ đã đóng cặn và không rõ hệ thống bị ảnh hưởng tới đâu? Kiểm toán hệ thống hồ bơi đo lưu lượng thực, áp suất và điện năng để biết phần khuất đã xuống cấp bao nhiêu, rồi tính ra việc nào đáng làm trước — từ 15 triệu, 2–3 ngày.
Để nước không lệch chuẩn kéo dài: gói bảo trì định kỳ, có biên bản số liệu sau mỗi lần đến.